1. Położenie

Kiekrz, oddalony o 12 km od Poznania w kierunku północno-zachodnim, jego najbliższa okolica położona jest wokół trzech jezior: Wielkiego Jeziora Kierskiego, Małego Jeziora Kierskiego oraz Jeziora Strzeszyńskiego. Doliny tych jezior zostały ukształtowane przez wody topniejącego lądolodu, który gościł na tym obszarze dziesiątki tysięcy lat temu. Z przedmiotowym okresem czasu wiąże się również ukształtowanie (pagórkowe) rejonu Kiekrza. Najwyższym „szczytem”, który powstał w trakcie ww. procesów jest Góra Moraska (154 m n.p.m.), oddalona od Wielkiego Jeziora Kierskiego o ok. 7 km. Góra Moraska to wzgórze morenowe, efekt topnienia bardzo grubej warstwy lądolodu (lodowca), który ze Skandynawii przetransportował ze sobą piasek, żwir, glinę. Z okresem tym wiążą się początki ww. jezior, w tym Wielkiego Jeziora Kierskiego, które w pierwszej połowie XVIII w. nazwano Jeziorem Poświętnym.

Wielkie Jezioro Kierskie ma kształt wydłużonego trójkąta prostokątnego. Było ono długie i miejscami bardzo głębokie (takie też pozostało). Jeszcze na początku lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku jego długość wynosiła 4,8 km, a największa głębokość wynosiła 35 m, średnia 11 m. Największa szerokość wynosiła 2,1 km, przeciętna szerokość 0,63 km, natomiast zwierciadło wody występowało na rzędnej 71.90 m n.p.m. W połowie lat siedemdziesiątych najniższy poziom tego zwierciadła osiągnął 71,79 m n.p.m., średni 72,12 m n.p.m., najwyższy 72,47 m n.p.m. Długość jeziora dochodziła do 4,47 km, szerokość 1,06 km. Maksymalną głębokość określano na 37,6 m, średnia 10,1 m. Z przedstawionych powyżej badań wynika, iż Wielkie Jezioro Kierskie ustawicznie maleje; staje się krótsze i znacznie węższe. Przedmiotowe wiąże się z występowaniem naturalnych procesów – zarastanie. Natomiast zmiana głębokości związana jest zapewne ze stosowaniem dokładniejszych metod pomiaru. W 1360 r. na jego południowo-zachodnim krańcu (stare Baranowo) istniał ostrów, czyli wyspa rzeczna, po której nie ma dziś śladu. Może jest to obecnie któryś z „półwyspów”. Obecnie jezioro to zajmuje obszar 285,5 ha oraz 12,65 km linii brzegowej.

Wody tego jeziora są zasilane nie tylko rzeką Samicą, ale również rzeczką Krzyżanką, Kanałem Swadzimskim oraz dopływami w Kiekrzu i w Chybach – cieki nienazwane nazywane często „rowami melioracyjnymi”. Jeden z cieków posiadających źródlisko w Kiekrzu przepływa m.in. wzdłuż ul. Podjadowej. Jest to ciek uregulowany, związany z melioracją terenów podmokłych / łąkowych w ostrogach ul. Podjazdowej, Chojnickiej i Wilków Morskich. Ciek w postaci rowu prowadzi wody przez Nowy Park „Park Ekologiczny” znajdujący się pomiędzy ul. Wilków Morskich i ks. Nawrota. Uchodzi do omawianego jeziora na wysokości terenów użytkowanych obecnie przez WOPR.

Jest to jezioro przepływowe, znajdujące się w dorzeczu Samicy, zwanej też Samicą Kierską, która w okolicy Obornik wpada do Warty. Samica wpada do północno-zachodniej „zatoki” akwenu jeziornego, którą nazywano „Zagonem”, a wypływa z „zatoki” północno-wschodniej. Na przedmiotowym odcinku dno delikatnie opada w kierunku centralnej części zbiornika i jest piaszczyste. Wschodnia strona jeziora posiada wyraźną granicę morenową, gdzie wysokości względne dochodzą do 89,9 m n.p.m., na północnej stronie 92,0 m n.p.m., a na zachodniej do 88,0 m n.p.m. Na zachodnich brzegach znajduje się miejscowość Chyby, którą w zachodnich częściach charakteryzuje występowanie pagórków morenowych, które są częścią marginalną Wzgórz Owińsko-Kierskich. W sąsiedztwie południowych granic jeziora, które są silnie podmokłe i zabagnione, znajduje się najwyższe wzniesienie, wynoszące 101,9 m n.p.m. Wszystkie brzegi jeziora stanowią naturalne siedlisko flory i fauny. Trzcina występuje bogato w rejonie południowej, północno-zachodniej i północno-wschodniej części jeziora (również silnie podmokłej i zabagnionej). Od samych początków jezioro to znane jest z rybołówstwa (co potwierdzono w 1721 r.), a dziś także z wielkich walorów mikroklimatu.

Wielkie Jezioro Kierskie jest dziś największym w granicach Poznania i jest jednym z najpopularniejszych. Jego wschodnie brzegi w czasach okupacji zostały zalesione. Z pozostałych stron brzegi są bezleśne. Walory jeziora pozwalają na uprawianie żeglarstwa, wioslarstwa, kajakarstwa. Ostatnie jest silnie ograniczane przez wielkość akwenu i występowanie większego falowania. W okresie zimowym dominującym sportem są bojery.

Za: E. Nawrot 2000, red. W. Peisert